Dankbaarheid, een leerproces

Dankbaarheid, een leerproces (slot) Zin in de toekomst Met Ricœur maak ik graag onderscheid tussen drie niveaus in het functioneren van de menselijke geest: vooruitgang, onzekerheid en hoop (*). Vooruitgang hoort thuis in de sfeer van het instrumentarium dat in verschillende culturen is ontwikkeld en doorgegeven aan de volgende generaties in traditionele systemen. Die instrumenten kunnen van technische aard zijn, zoals bijvoorbeeld gebruikt in de voedselproductie, maar ook van spirituele aard, zoals gebruikt in sjamanistische rituelen of hoog ontwikkelde theologische theorieën. Ze zijn tot ons gekomen door middel van allerlei onderwijssystemen, door ons dankbaar te ontvangen als een indrukwekkende opgehoopte hoeveelheid kennis en vaardigheden. Het is de beweging van betekenis ontvangen zoals we die bij het symbool hebben leren kennen. De vrije creatieve wil van mensen die hier en nu leven is er volkomen inactief. Onze vrije wil wordt actief op het niveau van het ambiguë, de onzekerheid, waar we moeten beslissen wat we met die erfenis doen, wat we willen accepteren of ontkennen, gebruiken of overslaan, kopiëren of veranderen, openen of sluiten, vergroten of verkleinen. Het is de beweging van creatieve betekenisgeving van de metafoor. Dit is de sfeer van de strijd, de worsteling, het gebied van succes en mislukking, macht en afhankelijkheid, verantwoordelijkheid en schuld, het gebied van de grote existentiële vragen met geen enkele garantie op succes of een happy end. En als we weigeren om het postmoderne verlies aan waarheid en moraal te accepteren en de paradox van afstand en nabijheid levend willen houden, dan zullen deze worstelingen blijven komen. In feite leiden ze al tot harde gevechten wereldwijd. Maar, er is nog een derde niveau, het niveau van de hoop, het ‘hoeveel te meer’ van de mythische symboliek dat zo levendig aanwezig is in het Joodse geloof, zoals dat tot uitdrukking komt in de Tenach, in het Christelijk geloof van het Eu-angelion en in het Islamitische geloof van de Quoran: geen geloof in het kwaad maar wel in de verlossing, hoop op een goed en waarachtig leven voor iedereen op onze planeet, vertrouwensvolle inspanning voor nieuwe relatiepatronen tussen culturen en religies gebaseerd op liefde. Hoe overwinnen we de wanhoop? Met espérance, een geloof in de goede bedoelingen van wat de Duits Amerikaanse theoloog Paul Tillich de ‘God beyond gods’ noemde en in – naar een uitdrukking van de Franse filosoof Jean Nabert – l’affirmation originaire. Ik geloof echt dat vanuit deze oorspronkelijke bevestiging een heel nieuwe cultuur kan verrijzen; een cultuur waarin de wereldreligies elkaar gaan verrijken; een cultuur waarin nieuwe combinaties van de intelligenties de schepping van nieuwe, levende metaforen stimuleren en nieuwe inzichten opleveren in de onuitputtelijke symbolische rijkdom van de werkelijkheid, een cultuur die zal worden gevoed door een nieuw wereldbeeld gebaseerd op liefde. Daarin blijven leraren hun leven lang student en delen met hun leerlingen wat zij wezenlijk vinden in het leerproces van de hele lerende gemeenschap Als leraar kan ik me geen dankbaardere taak voorstellen dan het verder stimuleren van de ontwikkeling van dit soort trends. Voor mij heeft het onderwijs namelijk een drievoudige verantwoordelijkheid: 1) loyaal zijn aan de enorme hoeveelheid kennis en vaardigheden die we hebben ontvangen vanuit het verleden door traditie en wetenschap; 2) nieuwe inzichten creëren op basis van deze expertise, zodat nieuwe betekenislagen de menselijke geest kunnen bereiken vanuit de onuitputtelijke diepten van een gedeelde symbolische rijkdom; en 3) de hoop levend houden. Maar ook als ‘herder’ van een kleine Christelijke gemeente vind ik het wezenlijk om op zoek te gaan naar de ander, liefdevolle relaties aan te gaan met wat vreemd is, afstanden te overbruggen en de nabijheid te zoeken van het onbekende. Een eerste stap in deze richting heb ik in dit boek willen zetten door de Tenach in z’n eigen waarde te laten, haar lied te horen, het mysterie dat er in tot uitdrukking komt te respecteren en de liefde die zoveel bijbelschrijvers heeft gedreven en werelden heeft geopend dankbaar te ontvangen en tot bron van inspiratie te maken van mijn eigen geloof, denken en handelen. Het opwindende avontuur van het scheppen van nieuwe betekenis met de metafoor, de onuitputtelijk rijkdom van het symbool, het openen van systemen met goede – dat wil zeggen respectvolle, verantwoordelijke en dankbare – subjectiviteit, nieuw begrip van de werkelijkheid … Wie gaan we kiezen als gids op deze onzekere reis naar de toekomst en op onze zoektocht naar het goede en ware leven voor iedereen op onze planeet, de angst voor de chaos of Gods liefde voor het leven? Van Jeremia hebben we geleerd dat terugvallen op oude zekerheden geen zin heeft. Daarom zou ik – nu we aan het einde gekomen zijn van dit interactieve experiment dat een boek is geworden – willen voorstellen: let’s give love a chance en met die liefde het Christelijk geloof in de beweging houden die beantwoordt aan haar diepste wezen … (*) Cf. P. Ricœur, Histoire et vérité, Paris, 1967, 93-112 Ik zou het leuk vinden als je op de gedachten in dit essay of in andere essays wilt reageren. Op de vaste pagina Essays vind je een overzicht van alle essays, die je elk afzonderlijk kunt aanklikken.